Powiat moniecki jest znany, ale czy naprawdę do końca poznany?
Położony jest w centralnej części województwa podlaskiego. Jego środowisko przyrodnicze charakteryzuje się bogactwem form: różnorodnością lasów, dużą ilością bagien, czystym powietrzem - jest to obszar dziewiczej przyrody.Powiat moniecki to również bogata historia, zawierająca losy interesujących ludzi... Na trwałe wpisała się w dzieje miast i wsi wchodzących dzisiaj w skład powiatu. Wywołuje różne skojarzenia i emocje, które mają niewiele wspólnego z dzisiejsza rzeczywistością.
O tym jak powstawał i jak się rozwijał opowiada ta książka. Przekazana do rąk Czytelników stara się mówić o złożonym i często trudnym do udokumentowania procesie funkcjonowania powiatu. Wierzę, iż ta publikacja spotka się z zainteresowaniem odbiorców i przyczyni się do lepszego poznania historii regionu i stanowić będzie inspirację do dalszych pogłębionych badań.
Niniejsze opracowanie nie ma charakteru naukowego, nie jest też monografią powiatu monieckiego w pełnym tego słowa znaczeniu. Jest przyczynkiem do dziejów powiatu. Opisując dzieje powiatu monieckiego w okresie PRL-u oparłem się w przeważającej mierze na ówczesnej oficjalnej prasie lokalnej i krajowej.
Inicjatywa wydania tej publikacji wyszła od Zarządu Powiatu II Kadencji w 2003 roku. W swoim i jego imieniu zapraszam do lektury.
Sławomir Radecki.
"Powiat Moniecki 1954 - 2004" Rozdział II.
DRUGA WOJNA ŚWIATOWA. Duży wpływ na losy osady miała II wojna światowa. Białostoczyzna została przyłączona początkowo do ZSRR, a później do Prus Wschodnich. Cała władza administracyjna znalazła się w rękach okupantów. W końcu 1939 r. zakończył się okres radzieckich władz tymczasowych. Zajęte we wrześniu 1939 r. w wyniku zbrojnej agresji ziemie wschodnie Polski, zostały wcielone w skład ZSRR.
Władze radzieckie chcąc je zunifikować z pozostałymi obszarami powołały władze terenowe, których zadaniem miała być przyspieszona sowietyzacja i rusyfikacja ludności. Dokonano podziału administracyjnego w rejonie białostockim (trójszczeblowy): obwód (województwo), rejon (powiat) i rada wiejska (gmina) zwana w skrócie "selsowietem".
W obwodzie białostockim utworzono 24 rejony. W rejonie monieckim ogółem było 55147 ludności, w tym w samych Mońkach - 533. powierzchnia rejonu wynosiła 1142 km kw. W jego skład wchodziło 132 miejscowości. W Mońkach utworzono wydział NKGB (Ludowy Komisariat Bezpieczeństwa Publicznego), w którym pracowało 7 pracowników operacyjnych na czele z naczelnikiem lejtnantem N.W. Czernoniebowem. Podobne istniały jeszcze w kilku miejscowościach na Białostocczyźnie, m.in. w Dąbrowie Białostockiej, Jedwabnem, Łapach, Zabłudowie i Zambrowie.
Wkraczający jednak do Moniek oficerowie Armii Czerwonej byli zdziwieni, dlaczego ludność nie zbudowała im bram powitalnych. Jak się później okazało, ludność z rejonu monieckiego niechętnie patrzyła na nowe rządy sowieckie i aktywnie włączyła się w walkę z okupantem.
Działanie w tym rejonie partyzantki władze sowieckie datują od czerwca1940 r. Sekretarz Komitetu Rejonowego KP (b)B w Mońkach informował białostocki okręg OBKOM KP(b)B, iż "ujawnili się w trzciańskiej [trzciańskiej-S.R.] radzie wiejskiej. Ostatnio obrobili oni w rejonie kilku obywateli." Były podejmowane i nadal są podejmowane środki w celu ich likwidacji".
Do likwidacji tej "bandy" władze sowieckie włączyły specjalne jednostki wojskowe, jednakże grupy nie ujęto. Pracowała nadal kierując swoje główne działania przeciwko władzy sowieckiej. Udało się jej zwerbować około 1500 współpracowników, chcących przeciwstawić się sowietom.
Ci, którzy współpracowali z okupantem, byli karani najsurowiej, czego przykładem może być zdarzenie we wsi Nowe Dolistowo. Został tam zabity chłop małorolny, który jawnie opowiadał się za władzą sowiecką.
"Po przyjściu władzy radzieckiej, zaczął brać udział w organizowanych przez nią działaniach. W czasie wyborów był członkiem obwodowej komisji. W czasie wyborów w tej wsi wywieszona została czarna flaga. Nikt nie mógł jej zdjąć. Nie było chętnych, by wspinać się 13 metrów. On podjął się tego, lecz ze względu na chorą nogę nie osiągnął celu. (...) Przygotowywał się do wstąpienia do komsomołu. Do kościoła w ogóle już nie chodził. Pomagał w wykrywaniu broni, ogólnie rzecz biorąc stał się niebezpieczny dla wrogów".
W efekcie "banda", w skład której wchodziło 17 osób, została ujęta przez sowietów, którym dodatkowo udało się zdobyć "150 szynek wędzonych, 3 samochody, 2 konie i kilka rowerów".
Do Moniek docierały również dwie drukowane gazety z antyradzieckimi karykaturami. Były one prawdopodobnie wydawane w Trzciannem i Jasionówce. Władze rejonu monieckiego z kwietnia 1941 r.:
Wielu z nich później ukrywało się w pobliskich wsiach, m.in. w Kuleszach, gdzie jesienią 1942 r. Polacy przechowywali młodą Żydówkę.
Wiosną i latem 1944 r. nastąpiło ożywienie działalności konspiracyjnej na Białostocczyźnie. Oczekiwano m.in. na powszechną mobilizację i żywiono nadzieje na szybkie odzyskanie niepodległości. Tymczasem na przełomie lipca i sierpnia 1944 r. Białostocczyznę objęły walki frontowe. Jej tereny uległy poważnemu zniszczeniu. Straty w Mońkach sięgnęły 30%. Ogromną stratą okazało się wysadzenie w powietrze kościoła.
cdn...
Sławomir Radecki