Powiat moniecki jest znany, ale czy naprawdę do końca poznany?
Położony jest w centralnej części województwa podlaskiego. Jego środowisko przyrodnicze charakteryzuje się bogactwem form: różnorodnością lasów, dużą ilością bagien, czystym powietrzem - jest to obszar dziewiczej przyrody.Powiat moniecki to również bogata historia, zawierająca losy interesujących ludzi... Na trwałe wpisała się w dzieje miast i wsi wchodzących dzisiaj w skład powiatu. Wywołuje różne skojarzenia i emocje, które mają niewiele wspólnego z dzisiejsza rzeczywistością.
O tym jak powstawał i jak się rozwijał opowiada ta książka. Przekazana do rąk Czytelników stara się mówić o złożonym i często trudnym do udokumentowania procesie funkcjonowania powiatu. Wierzę, iż ta publikacja spotka się z zainteresowaniem odbiorców i przyczyni się do lepszego poznania historii regionu i stanowić będzie inspirację do dalszych pogłębionych badań.
Niniejsze opracowanie nie ma charakteru naukowego, nie jest też monografią powiatu monieckiego w pełnym tego słowa znaczeniu. Jest przyczynkiem do dziejów powiatu. Opisując dzieje powiatu monieckiego w okresie PRL-u oparłem się w przeważającej mierze na ówczesnej oficjalnej prasie lokalnej i krajowej.
Inicjatywa wydania tej publikacji wyszła od Zarządu Powiatu II Kadencji w 2003 roku. W swoim i jego imieniu zapraszam do lektury.
Sławomir Radecki.
"Powiat Moniecki 1954 - 2004" Część 3.
NOWA RZECZYWISTOŚĆ. Koniec wojny oznaczał zmianę dotychczasowych stosunków społeczno-politycznych. Białostocczyzna, zanim znalazła się w pełni we władaniu komunistów, miała na swym terenie aktywnie działającą opozycję - partyzantkę.
"Przed referendum przyjechali do Moniek urzędnicy z Białegostoku ciężarówką, przywożąc druki i materiały do mającego się odbyć głosowania. Samochód z kierowcą pozostawiono na szosie (dziś ulica Białostocka) (...). Urzędnicy udali się do znajomych, którzy mieszkali w domu G., aby trochę posilić się (...). Jeszcze nie zdążyli zjeść, a dowiedzieli się, że samochód ich został ostrzelany i uszkodzony, a wszystkie papiery zniszczone. Kierowca zaś uciekł w pole".
Stopniowo jednak władze wprowadzały nowy ustrój, a działalność opozycyjna nie była w stanie im przeszkodzić. W biurze planowania przestrzennego Urzędu Wojewódzkiego w Białymstoku planowano nawet odbudować i rozbudować Mońki. Miało to być miasto na obszarze około 10 km kw.
W okresie powojennym przystąpiono do tworzenia spółdzielni, na wsi organizowano specjalne zebrania, na których mówiono o "dobrodziejstwach" spółdzielczości. Na terenie Moniek oraz w Boguszewie, Kołodzieży i w kilku innych miejscowościach, w 1948 r. powstała Gminna Spółdzielnia, która przez kolejne ponad czterdzieści lat zmonopolizowała handel detaliczny. Oprócz sklepów GS prowadziła magazyny, a także skup zboża od rolników.
W roku 1949 powstała też Gminna Kasa Spółdzielcza, która w 1956 r. przekształcona została w Spółdzielnie Oszczędnościowo-Pożyczkową, a w 1975 r. w Bank Spółdzielczy. Od 1950 r. w Mońkach znajdowała się Wytwórnia Wód Gazowanych i Rozlewnia Piwa, a od 1963 r. - klub sportowy "Promień". W 1947 r. rozpoczęto odbudowę monieckiego kościoła, wstrzymaną jednak rok później w wyniku zakazu władz. Ostatecznie wznowiono ją w 1957 r., lecz kościół ukończono dopiero w 1966 roku.
Przemiany, przez które przechodziły Mońki w pierwszym dziesięcioleciu po wojnie, nie były zbyt intensywne i głównie opierały się o drobny handel i rolnictwo. Nową epokę w dziejach tej wsi zapoczątkowała dopiero w 1954 r. reforma administracyjna, dzięki której przedwojenna osada kolejowa stała się stolicą powiatu. Powstanie powiatu w Mońkach - 1 kwietnia 1954 r.
Powojenne województwo białostockie składało się z powiatów: augustowskiego, białostockiego, bielskiego, sokólskiego, szczuczyńskiego (w 1948 r. przemianowany na grajewski), suwalskiego, wysokomazowieckiego. W 1945 r. doszły kolejne powiaty: ełcki, gołdapski, łomżyński i olecki. W 1946 r. utworzono powiat kolneński, a w latach 1953-1954 podzielono powiat bielski na bielski, siemiatycki i hajnowski. W 1953 r. wydzielono powiat sejneński, dąbrowski i moniecki, w 1954 r. zambrowski i łapski.
Na terenie dzisiejszych Moniek, u progu lat pięćdziesiątych była maleńka stacja kolejowa. Tego, że siedziba powiatu zostanie ulokowana właśnie tam, we wsi liczącej zaledwie kilka drewnianych chat, nikt się nie spodziewał.
"Tymczasem ołówek i cyrkiel zatrzymały się w miejscu leżącym centralnie w stosunku do obszaru wydzielonego z sąsiednich powiatów: białostockiego i sokólskiego, z których każdy był większy niż cały Luksemburg. Okazało się, że pod nóżką cyrkla schowany jest najmniejszy ze znaków na mapie i śmieszna nazwa - Mońki".
Władze, kreśląc w 1953 r. linie graniczne nowego powiatu, rozważały stworzenie siedziby władz powiatu w pobliskim Knyszynie, a także w Goniądzu. Mońki bowiem w momencie tworzenia powiatu nie były w stanie pomieścić wszystkich instytucji i ich pracowników.
Od początku toczyły się burzliwe dyskusje dotyczące miejsca siedziby władz powiatowych. Stawiano pytania wprost: czy miasto może być powołane na mocy administracyjnego postanowienia? Czy działalność miejscowych urzędów może być wystarczającą tkanką miastotwórczą?
O siedzibę władz powiatowych rywalizowały dwa bardzo stare miasta - Knyszyn i Goniądz, jednakże ten ostatni od samego początku przestał liczyć się w rozgrywce. Przeciwko niemu przemawiało jego położenie na krańcach tworzącego się powiatu. Dyskusje dotyczyły wyboru pomiędzy Knyszynem a Mońkami. Odpowiedź na pytanie o przyczyny umiejscowienia stolicy powiatu w Mońkach, a nie w Knyszynie do dzisiaj wzbudza wiele kontrowersji.
Na ten temat istnieją dwie tezy. Dr Barbara Cieślińska w swojej pracy wyjaśnia, iż "mieszkańcy Knyszyna niechętnie odnieśli się do planu umieszczenia w ich mieście siedziby władz powiatowych, obawiając się utraty ziemi uprawnej pod zabudowę oraz zlokalizowania w ich mieście Urzędu Bezpieczeństwa".
Marek Olesiewicz twierdzi natomiast, że "(...) rok 1954 należy do okresu wyjątkowego nasilenia stalinowskiego stalinizmu. (...) należy absolutnie wykluczyć w tamtym czasie możliwość demokratycznych rozstrzygnięć w sprawie lokowania np. siedziby władz powiatowych, niewiele tu jakieś chęci mogły zdziałać. (...) nikt się nie pytał lokalnych społeczności o cokolwiek".
Obie tezy, choć sprzeczne, poniekąd wydają się być prawdziwe - potwierdzają je dawni lokalni działacze. Umieszczeniu władz powiatowych w Knyszynie mieli przeciwstawiać się sami knyszynianie, a tamtejsi radni mieli podjąć specjalną uchwałę mówiącą o braku zgody na powiat w Knyszynie. Nie udało mi się odnaleźć jakichkolwiek dokumentów potwierdzających to, iż radni podjęli taką uchwałę, ale jeśli nawet to zrobili to ich wola nie mogła mieć wpływu na decyzję władz państwowych. Wówczas argument niechęci lokalnej społeczności rzeczywiście nie mógł być wiążącym.
Konsultacje władz komunistycznych z mieszkańcami Knyszyna nie musiały być wiążące i szczere, więc nie mogły mieć wpływu na decyzję dotyczącą umiejscowienia siedziby powiatu. Mogły stanowić wyraz gry politycznej. Wydaje się, że władzom komunistycznym Mońki odpowiadały z wielu względów. Po pierwsze położone były w centrum tworzonego powiatu oraz miały lepszy dostęp do kolei. Po wtóre władze mogły się szczycić stworzeniem powiatu od podstaw, a to władzy, która szczyciła się ustrojem, który "zawraca koryta rzek...", dodawało splendoru. Za konkluzję genezy powstania powiatu monieckiego może posłużyć zdanie w "Kontrastach" z 1973r., które pisały, iż "odebrano szanse historycznym grodom, dano ją zapadłej wsi".
Tak więc powiat powstał 1 kwietnia 1954 r. we wsi liczącej zaledwie 248 osób. Była to wówczas jedyna w Polsce wiejska stolica powiatu, co w okolicy stanowiło pretekst do wielu kpin i złośliwych dowcipów. Mimo to powiat był budowany. W jego skład weszły miejscowości z części północno-zachodniej powiatu białostockiego i części sokólskiego.
W powiecie monieckim znalazły się ówczesne gminy: Trzcianne, Krypno, Jaświły, Kalinówka Kościelna oraz Goniądz i Knyszyn; wsie: Czarnystok, Górnystok, Kujbiedy, Nowiny Kasjerskie, Nowiny Zdroje, Jatwieź Wielka, Dolistowo, Mikicin, Smogorówka Dolistowska, Stożno, Jaświły, Białosuknie, Bobrówka, Szpakowo, Downary, Kamionka, Hornostaje, Kulesze, Chojnowo, Jasionówka, Kalinówka Kościelna, Milewskie, Trzcianne, Dziękonie, Boguszewo, Zofiówka, Grądy, Peńskie, Bajki Stare, Szorce, Jadeszki, Krypno, Długołęka, Kruszyn, Laskowiec.
cdn...
Sławomir Radecki